Patlıcan yetiştiriciliği. Patlıcan yetiştiriciliği

1. Ekonomik önemi, Anavatanı ve Yayılma Alanları

Patlıcan ülkemizde açıkta yazlık sebze olarak, örtü altında ise kış ve bahar aylarında yetiştirilen ve tüketilen önemli bir sebzemizdir. 1998 yılı istatistiklerine göre ülkemizde 847.000 ton civarında patlıcan üretilmiştir. Ürettiğimiz bu patlıcanın hemen tamamı ülke içinde tüketilmektedir. Yıllar içinde münferit dış satışlar olmakta isede kayda değer bir miktar söz konusu değildir. 1960’lı yılların üretimine baktığımızda geçen zaman içinde üretimin katlandığı dikkati çekmektedir. Özellikle düşük sıcaklıklarda da meyve bağlayabilen yeni çeşitlerin tohumlarının ithalinin serbest hale gelmesi ile önemli gelişmeler olmuştur.

Patlıcan tarımının dağlımına baktığımızda üretimin Karadeniz, İç ve doğu Anadolu Bölgemizin bazı yerleri dışında ülkemizn hemen tamamında yapıldığını görürüz.

Patlıcan Türk mutfağının çok önemli sebzelerinden birisi olup yörelerimize göre çok farklı şekillerde hazırlanan yemeği vardır. Yaz döneminde olsun, geçiş döneminde olsun hatta son yıllarda kış aylarında da patlıcan yemeklerinin soframızdaki en önemli kalemlerden birisini oluşturduğu görülür. 1960’lı yıllarda orta ve kuzey Avrupa’da hemen hiç tüketilmeyen hatta çoğu kimse tarafından tanınmayan bu sebzenin şimdi orda da tanınan ve aranan bir sebze olduğu görülür. Bu gelişmede o ülkeler işçi olarak giden ülkemiz insanlarınında önemli etkileri olmuştur. Patlıcan üretim ve tüketiminin düzenli olarak artacağı düşünülmektedir.

Patlıcanın anavatanı hakkında pek çok açıklama olup bunların çok büyük bölümünde anavatanının Hindistan-Burma ve Assam olduğu belirtilmiştir. Bunların sışında patlıcanın anavatanının Çin ve Afrika olduğu yönünde bildirişlerde vardır. Laumonnier (1952) ‘de patlıcanın anavatanının Hindistan olduğunu belirtmektedir.

Patlıcan Hindistan’dan önce doğuya sonrada batıya doğru yayılmıştır. Patlıcanın Avrupa’ya girişi İspanya yolu ile olmuştur. Zhukowsty patlıcan ziraatının 13 ve 14. Yüzyıllara kadar yapılmadığını bildirmektedir.

Patlıcan Anadolu’ya 16. Asır sonunda veya 17. Asrın başlarında girerek yayılmıştır. Patlıcanın Amerika’ya yayılışıda kıtanın keşfinden sonra olmuştur. Bu gün patlıcan dünya üzerinde Kuzey ve Güney yarımkürelerinin önemli bir bölümünde yetiştirilmektedir. Patlıcanlar üç ana grup altında toplanırlar. Bunlardan var. Esculentum ve var. İnsanum L. sebze olarak kullanıldığı halde var. Ovigerum Lam. Süs bitkisi olarak tanınır ve değerlendirilir.

2. Morfolojik Özellikleri

2.1. Kök
[Konu Başlığı] [Sonraki Konu]

Patlıcanlarda şaşırtma yapılmadığı sürece kökler hakim bir kazık kök ve yanlarda yan kökler şeklinde gelişir. Kazık kökler uygun şartlarda 130 cm toprak derinliğine kadar güderler. Şaşırtılmış bitkide kazık kök birkaç dallı şekilde gelişir. Bu köklerden de yan kökler çıkar. Patlıcanın oldukça gelişmiş bir kök yapısı vardır.

2.2. Gövde
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Patlıcanda gövde çeşit, dikim sıklığı ve yetiştirme şartlarının uygunluğuna bağlı olmak üzere 70 cm ile 120 cm arasında boy alır. 1970’li yıllarda Ege Üniversitesi Rektörlüğünün bahçesinde patlıcan bitkisinin 260 cm boya ulaştığı tespit edilmiştir. Ancak bu durum ender hallerde karşımıza çıkmaktadır. Patlıcan gövdesi çok dallanmış yapıdadır. Üzeri tüylerle kaplıdır. Gövde hemen toprağın üzerinden itibaren dallanmaya başlar. Sık dikimlerde ve gölge şartlarda dallanma daha geç başlar. Gövde renkli yapıdadır. Gövde, yaprak sapları ve damarları genellikle daha koyu renklidir. Ancak gövde şartları uygun olduğu sürece bitki gövdesi gelişme ve dallanmasını sürdürür. Gövdenin gelişme ve dallanması devam ettikçe bitki meyve vermeye devam eder.

2.3. Yaprak
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Yapraklar çeşitlere göre büyük farklılık gösterirler. Çeşitlerin çoğunda yaprak tek parça, kenarları düz, oval veya sivri uçlu olduğu halde Pusa purple round ve Black beauty gibi bazı çeşitlerde yapraklar parçalı yapıdadır. Hemen tüm patlıcan çeşitlerinde yaprak damarları belirgin ve yaprakların alt yüzeyi belirgin olmak üzere tüylüdür. Bazı çeşitlerde yaprakların alt kısmında damarlanma ve dikenlilik vardır.

Yaprak rengi de çeşitlere göre büyük değişiklik gösterir. Sadece renki gövde ve yapraklara sahip çeşitler yanında koyu mor renkli yaprak meydana getiren çeşitlerde vardır. Bazı çeşitlerde yaprak ve yaprak sapının rengi farklı koyulukta mor renkli olabilmekteidr.. Yaprak damarları ayaya göre daha koyu renklidir.

Renk oluşumu güneşlenme ile de yakından ilgili olup, aynı çeşidin iyi güneş alan bitkilerinin daha koyu yaprak ve gövde rengi oluşturduğu görülmektedir. Yapraklar gövdeye ve dallara almaşık olarak dizilmiş olup 4-12 cm bazen daha da uzun saplı olabilirler. Saplar belirgin şekilde tüylüdürler.

Yaprak büyüklükleri de çeşitlere göre önemli değişiklik gösterir. Topan patlıcan çeşitleri daha büyük yaprak meydana getirirler. Genelde ise iri meyveli patlıcan çeşitleri daha iri yaprak meydana getirirler.

2.4. Çiçek
[Konu Başlığı] [Önceki Konu] [Sonraki Konu]

Patlıcan çiçekleri gövde üzerinde genellikle 4 ve 5. Yapraktan sonra meydana gelirler ve iki yaprağın orta kısmından çıkarlar. Çiçeğin açılma döneminde çeşitlere bağlı olarak 1-3 cm arasında değişen üzerleri tüylü bazı çeşitlerde ise dikenli sapla gövdeye bağlanırlar. Bu çiçek sapı döllenmeden sonra meyveye paralel olarak büyür ve çeşitlere göre değişmek üzere 10-12 cm kadar boy alabilir.

Patlıcan çiçekleri altılı yapıda olup çiçekler 6 adet taç yaprak, 6 erkek organ ve bir dişi organ taşırlar. Çanak yapraklar başlangıçta taç yaprakları içine alacak şekilde kapalı durumdadır. Çiçek açıldıktan sonra taç yapraklar hızla gelişir ve çanak yaprakların 2-3 katı büyüklük kazanırlar. Ancak meyve tutumundan sonra çanak yapraklar meyve büyümesine paralel olarak gelişirler. 6-8 cm kadar boy alabilirler. Taç yapraklar meyve tutumundan sonra kuruyarak dökülürler. Taç yapraklar mor renkli olup birbirlerine paralel şekilde bağlanırlar. Bu perdelilik çeşitlere göre farklılık gösteriri Yerli çeşitlerimizde taç yapraklar arasındaki perde daha az olduğu halde yabancı çeşitlerden Pusa purple long çeşidinde perde taç yaprakları uç kısımlarından itibaren birbirine bağlanmış olup adeta tek taç yaprak görünümü verir.

Patlıcanlarda taç yaprakların genişliği ortalama 8-12 mm uzunluğu ise 20-28 mm olabilmektedir. Erkek organlar belirgin sarı renkli olup altı adedi dişi organ etrafında düzgün bir şekilde dizilerek bir boru oluşturmuşlardır ve uç kısımlarından yarılarak polen tozunu verirler. Tepecik genellikle erkek organların üst seviyesinde olup bazı çeşitlerde erkek organlardan daha yukarıda bazı çeşitlerde ise erkek organların yapmış olduğu borunun iç kısmında yer alır. Stillus uzunluğuda çeşitlere göre büyük farklılık gösterir ve 4-23 mm arasında değişen uzunluklara sahiptir. Çeşitlerde çiçek açılmasından hasat olgunluğuna kadar geçen gün sayısıda farklılık gösterir. Bu süre 18 ile 30 gün arasında değişir. Pusa purple long çeşidinde bu süre 18 gün iken Mor topan ve Alata çeşitlerimizde 30 gündür. Çiçek yapısına bağlı olarak yabancı döllenme oranı %2 ile %48 arasında değişmekte ce ortalama yabancı döllenme oranı %6 olarak verilebilmektedir.

2.5. Meyve
[Konu Başlığı] [Önceki Konu]

Patlıcanlarda meyve şekli meyve iriliği meyve rengi çok büyük varyasyon gösterir. Meyvelerde hasat büyüklüğü ile tohumlarını olgunlaştırmış meyve büyüklüğü arasında da büyük farklar vardır. Hasat olgunluğuna gelmiş bir meyve tohumluk olarak bırakıldığında hasat irilinin 4-6 kat iriliğe ve ağırlığa ulaşır.

Patlıcanlarda meyve şeklide çeşitlere göre çok büyük varyasyon gösterir. Şekil 40’da çeşitlere göre meyve şeklinin değişimi görülmektedir.

Patlıcanlarda meyve Milas patlıcanında olduğu gibi 4*-50 cm büyüklük kazanabilirken Mor Kilis patlıcanında ve Siyah Kilis patlıcanında ancak 15 cm kadar büyüklük kazanır.

Patlıcanlar meyve şekli yönünden uzun meyveli patlıcanlar ve topan patlıcan olarak iki ana grupta toplanır. Topan patlıcanlarda meyve daha etli ve oval yapıdadır.

Meyve rengi de çeşitlere göre büyük değişiklik gösterir. Beyaz renkli meyvelere sahip çeşitler yanında açık mor rengine rastlamakta mümkündür. Bazen bu renk siyaha yakın koyuluğa kadar ulaşabilir. Meyve başlangıçtaki parlak rengini olgunlaşma ilerledikçe kaybeder. Taba rengine daha sonrada kahverengi renge döner.

Meyve rengi güneşle de değişim gösterir. Çok güneş alan meyveler daha koyu renkli olurlar.

Çiçek döllendikten sonra taç yapraklar dökülür. Buna karşılık çanak yapraklar meyve sapına bağlı olarak gelişirler. Bazı çeşitlerde 6-8 cm kadar boy alabilirler ve diken taşırlar.

3. Tohum ve çimlenme özellikleri

Patlıcan meyveleri hasat edilmezlerse hızla gelişir ve olgunlaşırlar. Olgunlaşan meyvelerde renk kahverengine döner, meyvelerin üzerinde yüzeysel çatlaklar oluşur ve meyve sertleşir. Meyvedeki tohum sayısı çeşitlere göre değişir. Kemer patlıcanında meyvedeki ortalama tohum sayısı 2361 adet, tohum ağırlığı ise 10 gr olarak tespit edilmiştir.

Patlıcan bitkisi aynı anda 2-3 adet meyvesini tohum alacak şekilde olgunlaştırabilmekte ve bu meyvelerden bitki başına 7-8 bin bazen daha fazla sayıda tohum elde edilebilmektedir.

Patlıcan tohumları parlak tohum kabuğuna sahip olup yuvarlağa yakın şekilli, basık, 1-1.5 mm eninde 3-4 mm boyundadır. Çimlenme güçlerini 3-4 yıl muhafaza ederler. 200-320 adet patlıcan tohumu 1 gr gelir. Optimum çimlenme sıcaklığı 25-30°C olup uygun koşullarda 10-12 gün içinde çimlenirler.

4. Yetiştirilme İstekleri

4.1. İklim isteği
[Konu Başlığı] [Sonraki Konu]

Patlıcan anavatanının Hindistan ve Afrika oluşu nedeni ile sıcak iklim sebzesidir. Gelişmesi ve düzenli meyve bağlaması için 25-30°C’lik sıcaklıkları ister. Gelişmede sadece sıcaklık yeterli olmayıp ışıklanma süresi ve ışık intensitesi de önemli rol oynar. Tohumlarının düzenli çimlenmesi için 25-30°C sıcaklıkların olması asgari sıcaklığın ise 15°C’ den aşağıya düşmemesi gerekir. Yüksek sıcaklıklar kuraklıklarla birleşirse bitki rengi koyulaşır, bitki büyümesi yavaşlar. Bitkide meydana gelen meyvelerdeki alkaloid miktarı artar ve acılaşma meydana gelir.

4.2. Toprak isteği
[Konu Başlığı] [Önceki Konu]

Patlıcan toprak istekleri yönünden seçici bir bitki olmamakla birlikte başarılı olarak yetiştirilebilmesi için kök sisteminin içinde rahatça gelişebileceği, organik madde yönünden zengin olan tınlı-killi yapıdaki topraklarda daha iyi sonuç verir. Toprak pH ' sının 5.5-6.5 değerleri arasında olması başarıyı arttırır. Patlıcan yetiştiriciliğinde çok ağır killi ve çok hafif karakterli topraklardan kaçınmalıdır. Erken üretim söz konusu olduğunda ise hafif topraklar tercih edilir. Özelikle Fusarium ve Verticillium’la bulaşık topraklardan kesinlikle uzak durmak gerekir.

5. Yetiştirilme Şekli

5.1. Toprak hazırlığı, ekim ve dikim
[Konu Başlığı] [Sonraki Konu]

Patlıcan sadece fidesi için üretilir. Doğudan ekim metodu kullanılmaz. Bu nedenle önce patlıcan fidelerinin yetiştirilmesi gerekir. Bunun için fide yastıkları hazırlanır, 30 m2 yastıktan yaklaşık 15-16 bin adet fide elde edilir. Fide ihtiyacı dikkate alınarak yeterli sayıda yastık hazırlanır. Fide yastıklarının çok iyi korunmuş kuytu bir yerde hazırlanmasına özen göstermek gerekir. Patlıcan tohumlarının asgari çimlenme sıcaklığının 15°C olduğu düşünülürse yastıklarda toprak sıcaklığının 20-25°C olmasını sağlayacak önlemlerin alınması ve yastıkların iyi korunması gerekir. Böyle korunaklı bir yer seçildikten sonra yastık hazırlanacak olan yer dekara 5-6 ton yanmış ağır gübresi ile gübrelenmeli bu gübre toprağın 25 cm derinliğine sonbaharda karıştırılmalıdır. Daha sonra 1.20 m genişliğinde ve 25 cm uzunluğunda bu yastıklara sıra aralarında 12-13 cm ara vererek sıravari olarak ekim yapılır. Ekimde her sırada 80-100 bitki bulunacak şekilde sıraya 100-120 adet tohum atılır. Tohumun üzeri 1.5-2 cm kapak-harç ile örtülerek bastırılır ve sulanır. Sulama yapıldıktan sonra yastıklar hiç tava almayacak şekilde sıkıca kapatılır. Yastıkların, çimlenme tamamlanıncaya kadar çok sıkı şekilde kapatılması düzenli bir çimlenme için ilk ve en önemli kadar çok sıkı şekilde sıkıca kapatılır. Çimlenme tamamlanıncaya kadar yastıklar sadece sulama amacıyla açılır. Çimlenme tamamlandıktan sonra yastıklar iyi havalarda açılarak havalandırılır. Otları alınır, sulanır ve daha sonra bitki yapraklarındaki sular kurulunca kapatılırlar. Böylece 15 gün içinde toprak yüzeyine çıkan bitkiler tohum ekiminden itibaren 60 gün içinde dikim büyüklüğüne ulaşırlar. Dikim büyüklüğüne ulaşmış olan fidenin 3 hakiki yaprak taşıması ve 15-18 cm boy almış olması gerekir. Patlıcan fideleri seyrek olarak yetiştirilirse yayılırlar ve bu şekilde yayılmış olarak gelişen fidelerin dikimi zorlaşır. Bu nedenle 1m2 yastık alanına 500 adet girecek bir sıklığın yakalanması gerekir.

Dikim büyüklüğüne gelmiş olan fideler dikimden bir gün önce sulanır ve dikilecekleri gün sökülüp tarlaya aktarılırlar. Özellikle daha önce fidelik olarak kullanılmış ve sulu tarım yapılmış tarlalarda fidelerin kökleri dikim öncesinde insektisid ve fungisidle hazırlanmış bulamaca batırılır.

Zorunlu olmadıkça daha önceki yıllarda patlıcan yetiştirilmiş tarlada üretim yapılmamalıdır. Patlıcan yetiştirilecek tarla kış döneminde boş ise ilk sürüm yaz sonlarında veya sonbahar döneminde 30-40 cm derinlikte derin olarak yapılır. Organik gübre verme imkanı varsa dekara 4-5 ton yanmış organik gübre verilmelidir. İlkbaharda fidelerin gelişmesi ve yağış ve sıcaklık durumuna da dikkate alınarak tarla 25-30 cm derinlikte sürülür. Sürüm öncesinde bitkiye verilecek anorganik gübrenin tamamı tarla yüzeyine serpilerek sürümle toprağa karıştırılır. Ortalama olarak dekar başına 12-14 kg N, 10 kg P2O5 ve 16-20 kg K2O verilir. Gübrelemeden sürülen tarlaya Disk-Harrow çekilip 70-80 cm aralıklarla 20-25 cm derinlikle karıklar açılır. Karıkların açılış yönü, uzunluğu, tarlanın eğimine ve su kaynağına bağlı olarak değişir. Bu şekilde dikim yapılır. Çeşide ve tarlanın verimliliğine bağlı olarak sıra üzerinde 40-60 cm mesafe verilir. Dikimden sonraki ilk iki-üç günde bitki geniş yaprakları nedeniyle su kaybettiği için kendisini toparlayamaz, yapraklar pörsür. Fide toprakta yeni kılcal kökler meydana getirip su ve besin maddesi almaya başladığında yapraklar dikleşir ve bitki yeni yaprak oluşturmaya başlar.

5.2. Bakım işleri
[Konu Başlığı] [Önceki Konu]

Dikim suyundan sonraki ilk sulama genellikle hava ve toprak şartlarına bağlı olarak 4-5 gün sonra karıklarda meydana gelen çatlamalar çok büyümeden yapılır. Bu dönemde başka bir işlem yapılmaz , düzenli sulamalarla bitkilerin 4-5 yaprak olması ve toprak üstünde 15-20 cm boy alması beklenerek ilk yabancı ot çimlenmesinin de gerçekleşmesi sağlanır.

Bu dönemde bitkilere zarara vermeyecek şekilde ilk çapa işlemi yapılır. Çapa işleminden sonra 3-4 gün sulama yapmayarak yabancı otların ölmesi sağlanır. Daha sonra düzenli sulama ve mücadele işleminden başka her hangi bir şey yapılmaz. Bitkiler hızla yeni sürgünlerle dallanırlar, her dallanma ve sürgünle birlikte yeni çiçek ve meyve oluşur.

6. Olgunluk, Hasat ve Depolama

Meyveler çeşidin hasat iriliğini kazanınca aşağıdan yukarıya doğru sert şekilde çekilerek hasat edilirler. Hasat edilen meyveler birbirinin ezmeyecek şekilde 4-5 sıralı şekilde ambalajlanırlar. Ezilen meyvelerin içinde kararmalar oluşacağı için bu konuya özen gösterilir ve ürün pazara sunulur. Patlıcanlarda genellikle depolama işlemi yapılmaz.

Bitkilerin genç dönemlerinde gelişen ilk meyveler toprağa çok yakın oldukları için genellikle uç kısımları çamur veya toprağa temas ederek gelişir. Bu nedenle ilk meyvelerde şekil bozuklukları ve böcek zararlarına sıkça rastlanır. En kaliteli ürün ikinci, üçüncü, dördüncü hasatlarda elde edilir. Daha sonraki hasatlarda ürün kalitesi gittikçe bozulur.

Sonbaharda susuz kalan ve soğuk etkisinde kalan bitkilerin meyvelerinde acılaşma görülür. Susuzluk genç bitki meyvelerinde de acılığa yol açar. Bu nedenle gelişme dönemindeki patlıcan bitkilerini susuz bırakmaktan kesinlikle kaçınılmalıdır.

Ürün kalitesinin bozulmasında ve verimin düşmesinde etkili olan faktörlerden biriside, bitkilerin verimin yönünden en yüksek noktada bulunduğu dönemde patlıcanlarda kırmızı örümcek zararlarının oluşmasıdır. Kırmızı örümceğin tarlaya sokulmadan önünün alınması gerekli ilaçlı mücadelenin yapılması şarttır. Aksi halde, bitkinin bu dönemde belli bir boy kazanmış olması, yaprak sıklığı, zararlının yaprakların alt kısımlarında yer alması ve endi yaptığı ağlar nedeniyle, ilaçlamanın kendisine ulaşmasını engellenmesi nedeniyle etkili mücadele imkansız hale gelir. Zararlı tozlu yol kenarlarındaki parsellerde daha çok zarar yapar. Bu nedenle tozlu yol kenarlarında yetiştirme yapmaktan kaçınılmalıdır.

Patlıcan üretiminde kalitenin muhafazası ve verimin arttırılması amacıyla ilk dört hasattan sonra sert bir budama yapılarak bitkinin yeniden sürgün-çiçek ve meyve oluşturmasını sağlayacak bir uygulama da başarılı sonuç verir. Böylece sonbaharın ilk donlarına kadar düzenli olarak kaliteli ürün elde etmek mümkün olur. Bu uygulama da güçlü bir doğal gübre şerbeti veya potasyum nitrat uygulaması ile birlikte yürütülerek bitki gelişmeye teşvik edilir.

Hasadın zamanında yapılması şarttır. Aksi halde meyvelerde tohumlar belirginleşir, meyveler parlaklık ve gevrekliğini kaybederler ve renkleri olumsuz olarak değişir. Patlıcanlarda bitki üzerindeki, hasar esnasında unutulan meyveler bitkinin yaşlanmasına yol açar, bitki yeni sürgün yeni çiçek meydana getirmez. Bu nedenle hasat yapılırken dikkatli olunmalıdır.

Hasadın zamanında yapılması şarttır. Aksi halde meyvelerde tohumlar belirginleşir, meyveler parlaklık ve gevrekliğini kaybederler ve renkleri olumsuz olarak değişir. Patlıcanlarda bitki üzerindeki hasat esnasında unutulan meyveler bitkinin yaşlanmasına yol açar, bitki yeni sürgün yeni çiçek meydana getirmez. Bu nedenle hasat yapılırken dikkatli olunmalıdır.

7. Verim

İyi bir yetiştiricilik yapıldığında çeşide bağlı olarak dekardan 3-6 ton arasında verim alınabilmektedir.

8. Tohum Üretimi

Patlıcanlarda tohum üretimi oldukça kolaydır. Patlıcan bitki ve meyve başına tohum verimi oldukça yüksek bir sebzedir. Sadece tohum üretimi amacıyla yapılacak üretimde değişen önemli bir şey yoktur. Parseldeki çeşidi temsil etmeyen bitkiler sökülerek alınmalıdır.

Üretim şekli sofralık patlıcan üretiminde olduğu gibidir. Sadece bitki başına bırakılacak tohumluk meyve sayısının 2-3 adetten fazla olmaması için ilk oluşan bozuk şekilli meyvelerde yeni gelişen koparılıp alınarak tohumlukların olgunlaşması sağlanır. Olgunlaşmasını tamamlamış tohumluk meyveler hasat edildikten sonra 1-2 hafta güneşte bırakılarak tohumların olgunlaşmalarını meyve içinde tamamlamaları ve meyve etinden kolayca ayrılmaları sağlanır. Daha sonra meyveler parçalayıcıdan geçirilip yıkanarak tohumlar meyveden ayrılırılar. Elde edilen tohumlar güneşte kurutularak muhafaza edileceği yere alınırlar. Patlıcanda çeşide göre değişiklik göstermekle birlikte ortalama bitki başına 10 gr bir dekar alandan da 30-40 kg tohum elde edilir.